به گزارش بهداشت نیوز، امید یقینی در رابطه با اهمیت مراقبت از نوزادان نارس و ضرورت پیگیری وضعیت تکاملی آنان اظهار کرد: برخی نوزادان به‌صورت نارس متولد می‌شوند. تولد نارس به شرایطی اطلاق می‌شود که مدت بارداری کمتر از ۳۷ هفته باشد. این نوزادان در مقایسه با نوزادانی که در زمان طبیعی متولد می‌شوند، با خطرات بیشتری مواجه هستند؛ چراکه وزن کمتری دارند، ممکن است ریه‌های آن‌ها به بلوغ کافی نرسیده باشد و از توانایی تغذیه مناسب نیز برخوردار نباشند.
وی افزود: مغز نوزادان نارس در مقایسه با نوزادان رسیده، نسبت به محرک‌های محیطی حساس‌تر است. به‌عنوان مثال، ممکن است یک نوزاد طبیعی با صداهای معمول محیط مشکلی نداشته باشد، اما نوزادی که به‌صورت نارس متولد شده است، در مواجهه با صداهای بلند، نورهای ناگهانی و استرس‌های محیطی، آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشد. به همین دلیل، این نوزادان در معرض خطر بالاتری از نظر بروز اختلالات تکاملی قرار دارند.
مدیر علمی مرکز جامع رشد و تکامل زینبیه اصفهان خاطرنشان کرد: به‌همین دلیل ممکن است برخی از این نوزادان پس از تولد به بستری شدن نیاز داشته باشند؛ زیرا احتمال دارد ریه‌های آن‌ها هنوز به بلوغ کافی نرسیده باشد یا از توانایی تغذیه مناسب برخوردار نباشند. در چنین شرایطی، نوزاد باید تحت مراقبت قرار گیرد تا وضعیت پایداری پیدا کند. پس از رسیدن به شرایط پایدار نیز لازم است مراقبت‌های بعدی و پیگیری‌های تکاملی با دقت بیشتری انجام شود.
یقینی درباره تفاوت تعداد دفعات مراقبت تکاملی در نوزادان نارس و رسیده گفت: مراقبت‌های تکاملی برای نوزادان نارس در مقایسه با نوزادان رسیده، با دفعات بیشتری انجام می‌شود. به‌طور معمول، برای نوزادان رسیده پنج نوبت مراقبت تکاملی در نظر گرفته شده است، اما در نوزادان نارس این تعداد به ۹ نوبت افزایش پیدا می‌کند. مراقبت‌های تکاملی در سنین شش‌ماهگی، یک‌سالگی، دوسالگی، سه‌سالگی و پنج‌سالگی انجام می‌شود و علاوه بر این زمان‌ها، در دوماهگی، ۹ماهگی، ۱۸ماهگی و چهارسالگی نیز برای نوزادان نارس مراقبت تکاملی در نظر گرفته شده است.
دو مرکز جامع رشد و تکامل در استان اصفهان
وی درباره فعالیت مراکز جامع رشد و تکامل در استان اصفهان توضیح داد: در حال حاضر دو مرکز جامع رشد و تکامل در استان اصفهان فعالیت می‌کنند که یکی در منطقه زینبیه اصفهان و دیگری در محدوده فلاورجان و قهدریجان قرار دارد. مرکز زینبیه بخش شرقی اصفهان و مرکز دیگر بخش غربی استان را پوشش می‌دهد.
فوق‌تخصص مغز و اعصاب کودکان درباره روند شناسایی و ارجاع کودکان دارای اختلالات تکاملی اضافه کرد: روند کار به این صورت است که در مراکز بهداشتی، پرسش‌نامه ASQ که یک ابزار غربالگری و ارزیابی اولیه تکامل کودک است، برای کودکان تکمیل می‌شود. چنانچه کودک در این پرسش‌نامه با مشکل یا مورد مشکوکی مواجه باشد، برای بررسی‌های تخصصی به مرکز جامع رشد و تکامل ارجاع داده می‌شود.
یقینی گفت: باید توجه داشت که برای نوزادان رسیده که پس از تکمیل ۳۷ هفته بارداری متولد شده‌اند، پنج نوبت مراقبت تکاملی و برای نوزادان نارس، ۹ نوبت مراقبت در نظر گرفته شده است. کودکانی که به این مراکز ارجاع می‌شوند، ابتدا تحت معاینه عمومی قرار می‌گیرند و وضعیت آن‌ها از جنبه‌های مختلف ارزیابی می‌شود. پس از معاینه اولیه، در صورت نیاز، آزمون‌های تشخیصی کامل برای کودک انجام می‌شود.
وی افزود: باید توجه داشت که پرسش‌نامه‌های مراکز بهداشتی، ابزار غربالگری هستند و با آزمون‌های تشخیصی تفاوت دارند. در ارزیابی‌های تخصصی، توانایی کودک در حوزه‌های مختلف تکاملی بررسی می‌شود تا مشخص شود در هر حوزه چه میزان توانایی دارد. اگر مشخص شود کودک در یکی از حوزه‌های تکاملی با اختلال مواجه است، در مرحله نخست تلاش می‌کنیم علت آن را شناسایی کنیم؛ اینکه مشکل ناشی از نارس بودن هنگام تولد، آسیب‌های زمان زایمان، آسیب‌های پیش از تولد یا یک بیماری ارثی بوده است. هم‌زمان با بررسی علت، خدمات توان‌بخشی مورد نیاز نیز برای کودک توصیه می‌شود.
هزار روز نخست؛ دوران طلایی تکامل کودک
مدیر علمی مرکز جامع رشد و تکامل زینبیه اصفهان با تأکید بر اهمیت تشخیص زودهنگام اختلالات تکاملی اظهار کرد: می‌دانیم که هزار روز نخست عمر، دوران طلایی تکامل کودک است. اگر اختلال تکاملی یک کودک در این دوره شناسایی شود و اقدامات درمانی و توان‌بخشی برای وی انجام گیرد، چه از طریق شناسایی علت اصلی اختلال و چه با ارائه خدمات توان‌بخشی، می‌توان به بهبود شرایط و رقم خوردن آینده‌ای بهتر برای او کمک کرد. در بررسی‌های انجام‌شده در سطح دنیا مشخص شده است که اگر به ازای هر واحد سرمایه‌گذاری در حوزه اختلالات تکاملی کودکان تا سه‌سالگی، هفت واحد بازدهی و منفعت در آینده ایجاد شود، این موضوع نشان‌دهنده ارزش بالای سرمایه‌گذاری در این حوزه است.
یقینی گفت: تشخیص و مداخله به‌موقع موجب می‌شود کودکان در آینده کمتر با اختلالات ذهنی و مشکلات جدی در مسیر تحصیل مواجه شوند، کمتر به مدارس استثنایی نیاز پیدا کنند و شانس بیشتری برای ورود به بازار کار، اشتغال مناسب و حتی تشکیل زندگی و ازدواج موفق داشته باشند. این موضوع می‌تواند در تمام طول زندگی آن‌ها تأثیرگذار باشد و نشان می‌دهد بررسی‌های تکاملی تا چه اندازه اهمیت دارد.
ارائه خدمات تخصصی و توان‌بخشی در مرکز زینبیه
وی درباره سابقه فعالیت مرکز جامع رشد و تکامل زینبیه اصفهان افزود: این مرکز در سال‌های ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ تأسیس شده و حدود ۱۳ سال است که خدمات خود را ارائه می‌دهد. در این مرکز، علاوه‌بر ویزیت بیماران، خدمات توان‌بخشی مختلفی ازجمله گفتاردرمانی، شنوایی‌سنجی، کاردرمانی ذهنی، مشاوره روان‌پزشکی، روان‌شناسی و انواع آزمون‌های تکاملی انجام می‌شود.
این فوق‌تخصص مغز و اعصاب کودکان خاطرنشان کرد: تلاش ما این است که در حد توان خود به کودکانی که به مرکز مراجعه می‌کنند، کمک کنیم؛ هرچند ظرفیت مجموعه به‌اندازه‌ای نیست که بتوانیم تمام شهر را پوشش دهیم. کودکانی را که امکان ارائه خدمات به آن‌ها وجود دارد، تحت پوشش قرار می‌دهیم و برای افرادی که امکان پذیرش آن‌ها در این مرکز فراهم نیست نیز راهنمایی‌های لازم انجام می‌شود تا به مراکز دیگر مراجعه کنند و روند توان‌بخشی آن‌ها به تأخیر نیفتد.
یقینی در پاسخ به پرسشی درباره میزان پوشش‌دهی مرکز در سطح استان اصفهان گفت: نمی‌توانیم ادعا کنیم که پوشش‌دهی کاملی در سطح استان داریم؛ چراکه برخی مناطق فاصله زیادی با مرکز دارند، اما از سایر نقاط استان نیز کودکانی به این مجموعه ارجاع داده می‌شوند و دست‌کم می‌توانیم مسیر و خط‌مشی مشخصی برای پیگیری و درمان آن‌ها تعیین کنیم.
وی افزود: برای نمونه، در همین مرکز کودکانی مراجعه کرده‌اند که با وجود نارس متولد شدن، تا سه‌سالگی هیچ اقدام درمانی یا توان‌بخشی برای آن‌ها انجام نشده بود. متأسفانه در سیستم بهداشت شهری، گاهی مادران برای بررسی‌های تکاملی کودکان خود مراجعه نمی‌کنند و صرفاً برای دریافت واکسن به مراکز بهداشتی می‌روند. همین مسئله موجب می‌شود اختلالات تکاملی این کودکان با تأخیر شناسایی شود.
این فوق‌تخصص مغز و اعصاب کودکان تأکید کرد: در مناطق روستایی، مراقبت‌های تکاملی به‌صورت منظم‌تری انجام می‌شود و همان پنج نوبت برای نوزادان رسیده و ۹ نوبت برای نوزادان نارس در برنامه مراقبتی قرار دارد. برای مثال، در مناطق فلاورجان و قهدریجان، سیستم ارجاع عملکرد بهتری دارد و افرادی که برای مراقبت‌های بهداشتی مراجعه می‌کنند، پس از انجام بررسی‌های لازم، آزمون تکاملی را نیز پشت سر می‌گذارند و در صورت مشاهده مشکل، برای بررسی‌های کامل‌تر به سطح تخصصی ارجاع داده می‌شوند.
غربالگری منظم؛ مهم‌ترین توصیه به والدین
یقینی در پاسخ به پرسشی درباره توصیه‌های لازم به والدین برای پیشگیری از بروز مشکلات تکاملی و شناسایی نشانه‌های آن گفت: برخی اختلالات تکاملی شدید هستند و افراد مختلف می‌توانند آن‌ها را تشخیص دهند، اما شناسایی اختلالات خفیف و متوسط به این سادگی نیست. حتی ممکن است پزشک نیز در صورت استفاده نکردن از پرسش‌نامه‌های مناسب، نتواند این اختلالات را به‌درستی شناسایی کند.
وی ادامه داد: به‌همین دلیل، در سراسر دنیا توصیه می‌شود پرسش‌نامه‌های تکاملی به‌صورت منظم و از شش‌ماهگی برای کودکان تکمیل شود. توصیه ما به والدین این است که دست‌کم در سنین شش‌ماهگی، یک‌سالگی، سه‌سالگی و پنج‌سالگی به مراکز بهداشتی مراجعه کنند تا پرسش‌نامه‌های تکاملی برای فرزندانشان تکمیل شود و مشخص شود که آیا کودک در معرض اختلالات تکاملی قرار دارد یا خیر.
مدیر علمی مرکز جامع رشد و تکامل زینبیه اصفهان اضافه کرد: البته مادران معمولاً وضعیت فرزند خود را به‌صورت مستمر با سایر کودکان مقایسه می‌کنند و اگر مادری نیز با مراجعه به پزشک اعلام کند که احساس می‌کند فرزندش در مقایسه با کودکان دیگر از نظر تکاملی عقب‌تر است، این موضوع را بررسی می‌کنیم؛ اما، بهترین راهکار، انجام غربالگری منظم و روتین است و نباید منتظر بمانیم تا والدین با مشاهده نشانه‌های آشکار مشکل به مراکز درمانی مراجعه کنند.
یقینی در رابطه با پیامدهای مراجعه دیرهنگام به مراکز تخصصی یادآور شد: گاهی خانواده‌ها زمانی مراجعه می‌کنند که کودک حدود دو سال‌ونیم از زمان مناسب تشخیص را پشت سر گذاشته و بخشی از فرصت طلایی مداخله را از دست داده است. البته حتی در این شرایط نیز همواره می‌توان به کودک کمک کرد، اما از دست دادن هزار روز نخست زندگی می‌تواند روند درمان و میزان اثربخشی مداخلات را تحت تأثیر قرار دهد.
تأثیر از دست رفتن فرصت طلایی بر تکامل مغز
وی درباره علت اهمیت مداخله در سال‌های نخست زندگی توضیح داد: در مغز انسان، مجموعه‌ای از ارتباطات عصبی وجود دارد که هرچه بیشتر مورد استفاده قرار گیرند، توسعه پیدا می‌کنند و در صورت استفاده نکردن، به‌تدریج تضعیف می‌شوند یا از بین می‌روند. این فرایند با عنوان هرس سیناپسی شناخته می‌شود. در واقع، ارتباطات سیناپسی میان سلول‌های عصبی باید به‌درستی شکل بگیرند و تقویت شوند تا تکامل مناسب مغز اتفاق بیفتد. اگر این ارتباطات به‌اندازه کافی شکل نگیرند و تقویت نشوند، ممکن است کودک در روند تکامل خود با مشکل مواجه شود.
این فوق‌تخصص مغز و اعصاب کودکان در رابطه با افزایش استفاده کودکان از ابزارهای دیجیتال اظهار کرد: امروزه استفاده از رسانه‌ها و محتوای تصویری در کشور ما بسیار رایج شده است و گاهی از شش‌ماهگی تلفن همراه یا تلویزیون در اختیار کودکان قرار می‌گیرد. این موضوع نیز می‌تواند بر روند تکاملی کودکان تأثیر منفی داشته باشد و زمینه‌ساز بروز اختلالاتی در این مسیر شود. به‌همین دلیل، در این مرکز اقدامات دیگری نیز انجام داده‌ایم. با همکاری دانشکده توان‌بخشی، کتابی با عنوان «کتاب بازی» تهیه کرده‌ایم که راهنمایی برای والدین است تا به‌جای در اختیار قرار دادن تلفن همراه و تلویزیون به کودکان، فعالیت‌های مناسب‌تری برای آن‌ها در نظر بگیرند، تعامل بیشتری با فرزندان خود داشته باشند و با آن‌ها بازی کنند؛ چراکه بخش مهمی از فرایند تکامل کودک در جریان همین بازی‌ها و تعاملات شکل می‌گیرد.
هزینه‌های توان‌بخشی و ضرورت حمایت بیشتر
یقینی درباره مشکلات خانواده‌ها برای دریافت خدمات توان‌بخشی گفت: هزینه‌های توان‌بخشی در حال حاضر نسبتاً بالاست و از طرفی، اختلالات تکاملی در بسیاری از موارد با شرایط اقتصادی ضعیف خانواده‌ها همراه است؛ به‌گونه‌ای که خانواده‌های کم‌برخوردار نیز در مواردی با مشکلات بیشتری در این زمینه مواجه هستند. هدف ما این است که بتوانیم در مراکز دولتی پاسخگوی نیاز بیماران باشیم، اما واقعیت این است که حجم مراجعان معمولاً بیش از ظرفیت مراکز است. به همین دلیل، برخی خانواده‌ها مجبور می‌شوند برای دریافت خدمات به مراکز خصوصی مراجعه کنند، در حالی که تعدادی از آن‌ها توانایی پرداخت هزینه‌های این خدمات را ندارند و درآمد خانواده نیز پاسخگوی هزینه‌های کاردرمانی و سایر خدمات توان‌بخشی نیست.
وی در رابطه با اهمیت توجه والدین به تأخیر گفتاری کودکان افزود: انتظار داریم کودک در دو سالگی بتواند جمله‌های دوکلمه‌ای بیان کند. ممکن است برخی کودکان تا دو سالگی یا دو سال و نیمگی به این مرحله برسند، اما تعداد قابل‌توجهی از کودکانی که در این سنین هنوز توانایی بیان جمله‌های دوکلمه‌ای را ندارند، ممکن است با مشکلات تکاملی مواجه باشند.
مدیر علمی مرکز جامع رشد و تکامل زینبیه اصفهان تأکید کرد: گاهی والدین در مواجهه با تأخیر گفتاری کودک می‌گویند که وی مانند پدرش دیر به حرف آمده است و بنابراین نباید نگران بود، اما همین طرز فکر باعث می‌شود مراجعه به پزشک و بررسی‌های تخصصی تا سه یا چهارسالگی به تأخیر بیفتد. در چنین شرایطی، ممکن است فرصت‌های مهمی از دست برود و مشکلات کودک به اندازه‌ای گسترش پیدا کند که دیگر نتوانیم پاسخ درمانی مناسبی برای او فراهم کنیم.
ضرورت سرمایه‌گذاری بیشتر وزارت بهداشت در غربالگری تکاملی
یقینی با تأکید بر اینکه غربالگری تنها راهکار مؤثر برای شناسایی به‌موقع بسیاری از اختلالات تکاملی است، گفت: راهکار جایگزین و مؤثری به‌غیر از غربالگری وجود ندارد. همان‌طور که برای شناسایی فشار خون و دیابت، برنامه‌های غربالگری انجام می‌شود، باید برای بررسی وضعیت تکاملی کودکان نیز غربالگری منظم داشته باشیم. وزارت بهداشت نیز باید سرمایه‌گذاری بیشتری در این حوزه انجام دهد. با وجود اینکه اصفهان در مقایسه با بسیاری از شهرهای کشور وضعیت بهتری دارد و دو مرکز جامع رشد و تکامل در آن فعالیت می‌کنند، بسیاری از شهرهای دیگر تنها یک مرکز دارند و فعالیت آن‌ها نیز به گستردگی مراکز استان اصفهان نیست.
وی افزود: مرکز زینبیه با همت خیران ایجاد شده و تحت پوشش دانشکده پزشکی و دانشکده توان‌بخشی فعالیت می‌کند. علاوه‌بر ارائه خدمات توان‌بخشی و تکاملی به کودکان، آموزش دانشجویان نیز در این مجموعه انجام می‌شود و دانشجویان دانشکده‌های پزشکی و توان‌بخشی از ظرفیت‌های آموزشی مرکز بهره می‌برند.
این فوق‌تخصص مغز و اعصاب کودکان در پایان با تأکید بر مهم‌ترین نکته‌ای که والدین باید درباره سلامت تکاملی فرزندان خود بدانند، اظهار کرد: توصیه اصلی من این است که والدین در سنین تعیین‌شده به مراکز بهداشتی مراجعه کنند و درخواست انجام آزمون‌های تکاملی برای فرزندان خود را داشته باشند. اگر نتیجه بررسی‌ها طبیعی باشد، خانواده می‌تواند با اطمینان خاطر بیشتری روند رشد کودک را دنبال کند و اگر مشکلی وجود داشته باشد، لازم است پیگیری‌های تخصصی و درمانی انجام شود. هدف اصلی این است که بتوانیم اختلالات تکاملی را دست‌کم پیش از یک‌سالگی شناسایی کنیم تا فرصت کافی برای مداخله و کمک به کودک وجود داشته باشد.
منبع: ایسنا